Dr. Zühre Sarı Romatoloji Uzmanı

Biyolojik ilaç kullanırken nelere dikkat etmeliyim?

İlaç tedavisi ve izlem

Biyolojik ilaçlar; romatoid artrit, ankilozan spondilit, psoriatik artrit ve diğer iltihaplı romatizmal hastalıklarda çok etkili tedavilerdir. Bu ilaçların ne olduğunu ve kimlere verildiğini romatoid artrit ve biyolojik ilaçlar yazımda anlattım. Bu yazıda ise biyolojik ilaç kullanan hastalarımın günlük hayatta en çok sorduğu pratik konuları bir araya getirdim.

Tedaviye başlamadan önce

Biyolojik ilaca başlamadan önce verem (tüberküloz), hepatit B, hepatit C ve gerektiğinde HIV taraması yapılır, akciğer filmi çekilir. Verem mikrobuyla daha önce karşılaşıldığı saptanırsa koruyucu tedavi verilir. Eksik aşılarınız varsa mümkünse tedaviden önce tamamlanır.

İlacın saklanması

Biyolojik ilaçların çoğu buzdolabında, 2–8 °C arasında saklanmalıdır. Dondurucuya ya da dondurucuya yakın raflara konmamalı, donmuş ilaç kullanılmamalıdır. Bazı ilaçlar belirli bir süre oda sıcaklığında tutulabilir; bu süre ilaçtan ilaca değiştiği için kutudaki prospektüse bakın. Doğrudan güneş ışığından ve sıcaktan koruyun.

İğnenin uygulanması

Cilt altı iğnelerde ilacı buzdolabından uygulamadan 15–30 dakika önce çıkarmak, iğnenin daha az acıtmasını sağlar. Uygulama yerini her seferinde değiştirin: karın (göbeğin çevresindeki 5 cm'lik alan hariç), uyluk ön yüzü ve kol arkası kullanılabilir. Morarmış, sertleşmiş ya da yara olan bölgeye uygulamayın. İğne yerinde hafif kızarıklık ve kaşıntı sık görülür, genellikle birkaç günde geçer.

Bir dozu unuttuysanız ne yapacağınız ilacın türüne ve dozlar arasındaki süreye göre değişir. İki dozu birlikte uygulamayın; doktorunuza ya da prospektüse danışın.

Enfeksiyon ve ateş

Biyolojik ilaçlar bağışıklık sistemini etkilediği için enfeksiyonlara yatkınlık bir miktar artabilir. Ateşli bir hastalık geçiriyorsanız ya da antibiyotik kullanmanız gerekiyorsa, enfeksiyon geçene kadar ilaca ara verilmesi gerekebilir. Bu durumda ilacı uygulamadan önce doktorunuzu arayın. Ara verdiğiniz ilaca enfeksiyon iyileştikten sonra yeniden başlamayı da unutmayın.

  • Geçmeyen öksürük, gece terlemesi, kilo kaybı ya da uzun süren ateş olursa mutlaka haber verin.
  • Kalabalık ortamlarda, özellikle grip mevsiminde el hijyenine dikkat edin.

Aşılar

Biyolojik ilaç kullanan hastalara her yıl grip aşısı, zatürre (pnömokok) aşısı ve zona aşısı önerilir. Bu aşılar canlı olmayan aşılardır ve güvenle yapılabilir. Canlı aşılar (sarı humma, kızamık-kızamıkçık-kabakulak, suçiçeği gibi) biyolojik tedavi sırasında yapılmamalıdır; seyahat ya da başka bir nedenle canlı aşı gerekiyorsa önceden doktorunuzla planlayın.

Ameliyat ve diş tedavisi

Planlı bir ameliyatınız varsa biyolojik ilaca genellikle ameliyattan önce ara verilir ve ameliyat, ilacın etkisinin en düşük olduğu döneme, yani bir sonraki dozun tarihine denk getirilir. Yara iyileşmesi tamamlanıp enfeksiyon belirtisi kalmadığında (çoğunlukla 2 hafta sonra) ilaca yeniden başlanır. Ameliyat tarihiniz belli olduğunda romatoloğunuzu ve cerrahınızı bilgilendirin. Diş taşı temizliği ya da dolgu gibi basit diş işlemleri için genellikle ara vermek gerekmez; diş çekimi gibi işlemlerden önce danışın.

Seyahat

İlacınızı yanınızda götürecekseniz soğuk zinciri bozmamak için soğutucu çanta kullanın; uçakta bagaja değil, kabin bagajına koyun. Yanınızda ilacınızı ve hastalığınızı belirten bir rapor ya da reçete bulundurmak, havalimanı kontrollerinde işinizi kolaylaştırır. Gideceğiniz ülke için aşı gerekiyorsa önceden doktorunuza danışın.

Gebelik planlıyorsanız

Biyolojik ilaçların bir kısmı gebelik boyunca ve emzirirken kullanılabilir, bir kısmının ise gebelikten önce kesilmesi gerekir. Gebelik planınızı önceden doktorunuzla paylaşın; ilacınız gerekirse gebeliğe uygun olanla değiştirilir. Gebelikte biyolojik ilaç kullanan annelerin bebeklerine ilk aylarda rotavirüs ve BCG gibi canlı aşıların yapılıp yapılmayacağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Düzenli kontroller

Biyolojik tedavi alırken düzenli muayene ve kan tahlilleri yapılır; bazı hastalarda verem taraması belirli aralıklarla tekrarlanır. Biyolojik ilaçlar genel olarak kanser riskini artırmasa da melanom dışı deri kanserlerinde hafif bir artış bildirildiği için güneşten korunmanızı ve ciltte yeni çıkan ya da değişen benleri doktorunuza göstermenizi öneririm. Yaşınıza uygun rutin kanser taramalarını aksatmayın.

İlacı kendi kendinize bırakmayın

Kendinizi iyi hissettiğinizde ilacı bırakmak isteyebilirsiniz; ancak bu iyilik hâli çoğunlukla ilacın işe yaradığını gösterir. İlacı aniden bırakmak hastalığın alevlenmesine yol açabilir; bazı biyolojik ilaçlarda uzun aradan sonra yeniden başlandığında ilacın etkisi azalabilir. Uzun süredir hastalık belirtisi olmayan hastalarda doz aralığını açmak ya da dozu azaltmak mümkündür, fakat bu karar mutlaka doktorunuzla birlikte verilmelidir. Bu konuyu ilaçlarınızı neden kendi kendinize bırakmamalısınız yazımda ayrıca anlattım.

Kaynaklar

  1. Smolen JS, Landewé RBM, Bergstra SA, et al. EULAR recommendations for the management of rheumatoid arthritis with synthetic and biological disease-modifying antirheumatic drugs: 2022 update. Ann Rheum Dis 2023;82:3–18.
  2. Bass AR, Chakravarty E, Akl EA, et al. 2022 American College of Rheumatology Guideline for Vaccinations in Patients With Rheumatic and Musculoskeletal Diseases. Arthritis Care Res 2023;75:449–464.
  3. Goodman SM, Springer BD, Chen AF, et al. 2022 American College of Rheumatology/American Association of Hip and Knee Surgeons Guideline for the Perioperative Management of Antirheumatic Medication in Patients With Rheumatic Diseases Undergoing Elective Total Hip or Total Knee Arthroplasty. Arthritis Care Res 2022;74:1399–1408.
  4. Sammaritano LR, Bermas BL, Chakravarty EE, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Reproductive Health in Rheumatic and Musculoskeletal Diseases. Arthritis Rheumatol 2020;72:529–556.