Dr. Zühre Sarı Romatoloji Uzmanı

Romatoid artrit ve biyolojik ilaçlar

İlaç tedavisi ve izlem

Erişkinlerde en sık görülen iltihaplı romatizma olan romatoid artritin tedavisinde kullanılan yeni nesil ilaçlardan biyolojik tedaviler, yüksek etkinlikleri sayesinde tedavide devrim yaratmıştır. Bu tedaviler ülkemizde 1998 yılından beri kullanılmaktadır.

Romatoid artrit daha çok el ve ayak gibi küçük eklemleri etkileyen iltihaplı bir romatizmadır. Eklemlerde ağrı, şişlik ve tutukluğa sebep olur; tedavi edilmezse eklem harabiyetine ve sakatlığa yol açabilir. Tedavide “hedefe yönelik tedavi” stratejisi kullanılır: hasta 3 ay içinde yeterli iyileşme göstermiyorsa veya 6 ay içinde hastalık uyku hâline ya da mümkün olan en düşük aktiviteye gerilemiyorsa tedavi değiştirilir.

Biyolojik ilaçlar kimlere verilir?

Biyolojik ilaçlar, başlangıç tedavilerine (metotreksat, leflunomid, sülfasalazin gibi klasik hastalık modifiye edici ilaçlara) yanıt vermeyen veya bunlarla yan etki gelişen hastalara verilir. Canlı hücrelerden elde edildikleri için bu adı alırlar. Klasik tedavilerden farkı, bağışıklık sistemi üzerine geniş çaplı etki yerine daha hedefli etki göstermeleridir: moleküler düzeyde eklem iltihabına yol açan ürünleri ortadan kaldırırlar.

Amaç, eklem iltihabını yok ederek ağrıyı geçirmek, gelişebilecek eklem hasarını ve sakatlığı önlemek ve yaşam kalitesini artırmaktır.

Biyolojik ilaç çeşitleri

  • Anti-TNF ilaçlar: etanersept, infliksimab, adalimumab, golimumab, sertolizumab pegol
  • IL-6 inhibitörleri: tosilizumab, sarilumab
  • B hücresini hedefleyen: rituksimab
  • T hücre kostimülasyon inhibitörü: abatasept
  • JAK inhibitörleri: tofasitinib, barisitinib, upadasitinib. Bu ilaçlar hedefe yönelik sentetik hastalık modifiye edici ilaçlar olarak sınıflandırılır.

Biyolojik tedaviler güvenli mi?

Bu ilaçların yarar-risk oranı kabul edilebilir düzeydedir ve uzun vadede iyi tolere edilirler. Ancak başlamadan önce ve kullanırken dikkat edilmesi gereken önemli noktalar vardır.

Bağışıklık sistemini baskılayabildikleri için enfeksiyonlara yatkınlığı artırabilirler; bu durum özellikle ek hastalığı olan, ileri yaştaki ve kortizon da kullanan hastalarda daha belirgindir. Bu nedenle tedaviye başlamadan önce hepatit, HIV ve verem gibi enfeksiyonlar taranır. Verem mikrobuyla karşılaşma saptanırsa koruyucu antibiyotik tedavisi verilir. İlaç kullanılırken idrar yolu veya solunum yolu enfeksiyonu gibi bir enfeksiyon gelişirse, belirtiler geçene kadar tedaviye ara verilmelidir.

Bu tedavileri kullanan hastalara grip, zatürre, hepatit B ve zona gibi aşılar önerilmelidir. Canlı aşılar (sarı humma, kızamık, kızamıkçık, kabakulak gibi) biyolojik tedavi alan hastalara kesinlikle uygulanmamalıdır.

Çoğu iğne şeklinde uygulandığı için iğne yerinde kızarıklık ve şişlik olabilir. Bunun dışında alerjik reaksiyonlar, kolesterol ve karaciğer enzimlerinde artış, kan değerlerinde düşme ve divertikülit görülebilir.

  • Anti-TNF ilaçlar multipl skleroz hastalığında ve ileri evre kalp yetmezliğinde verilmemelidir.
  • JAK inhibitörleri 65 yaş üstü, sigara içen, kontrol altında olmayan hipertansiyonu ve kolesterol yüksekliği olan; inme, derin ven trombozu ve kalp krizi gibi damar pıhtılaşması için risk faktörleri taşıyan hastalara verilmemelidir.
  • Özellikle anti-TNF ilaçlara karşı ilaç antikorları gelişebilir ve ilaç etkisini kaybedebilir. Bunu önlemek için genellikle yanına metotreksat gibi klasik bir ilaç eklenir; bazı biyolojik ilaçlar ise tek başına da kullanılabilir.

Bu tedavileri kullanan hastalarda düzenli muayene, belirti takibi, düzenli kan tahlili ve akciğer filmi kontrolü yapılmalıdır.

Biyolojik tedaviler ve kanser

Romatoid artrit ve bazı iltihaplı romatizmalar, bağışıklık sisteminin aşırı çalışması ve sigara ile ek hastalıklar gibi faktörler nedeniyle zaten kanserle ilişkilidir. Romatoid artriti iyi tedavi etmek ve hastalık aktivitesini düşürmek, hastalığa bağlı gelişebilecek lenfoma gibi kanserleri de önler. Hatta bazı biyolojik ilaçlar lenfoma tedavisinde de kullanılır.

Çalışmalarda biyolojik tedavilerin organ kanserleri, lenfoma ve melanom riskini artırmadığı bildirilmiştir; ancak melanom dışı deri kanseri riskini hafifçe artırabilirler. Bu nedenle bu tedavileri kullanan tüm hastaların rutin kanser tarama programlarına katılması önerilir.

Kanseri tedavi edilmiş, romatoid artriti aktif olan ve biyolojik tedavi gereken bir hastada tedaviye beklemeden başlanabilir. Eskiden kanser tedavisinden sonra 5 yıl beklenirdi; yeni çalışmalarda 5 yıl beklemeden verilen anti-TNF tedavilerle klasik tedaviler arasında kanserin tekrarlama riski açısından fark görülmemiştir. JAK inhibitörleri ve abatasept için yeterli veri olmadığından, bu ilaçlar iyileşmiş kanser hastalarında öncelikli olarak tercih edilmemelidir.

Gebelikte kullanım

Romatoid artrit gebelikte alevlenebilir. Biyolojik ilaçların bazıları tüm gebelik boyunca ve emzirirken kullanılabilir, bazıları gebeliğin belirli dönemlerinde kullanılıp kesilir, bazılarının ise gebelikte kullanımı sakıncalıdır. Gebelikte biyolojik tedavi alan annelerin bebeklerine rotavirüs ve BCG (verem) gibi canlı aşılar ilk 6 ay yapılmamalıdır.

Biyolojik tedaviler azaltılıp kesilebilir mi?

Hasta tedaviden fayda gördüğü ve yan etki görülmediği sürece biyolojik tedavilere devam edilebilir. Hasta uzun süredir remisyondaysa (hassas ve şiş eklemi, ağrısı kalmamışsa, kan iltihap değerleri düşükse) biyolojik ilacın veya yanında kullanılan metotreksat gibi ilaçların azaltılıp kesilmesi düşünülebilir; ancak hastalığın tekrar alevlenebileceği her zaman akılda tutulmalıdır.

Bazı hastalar biyolojik tedavilere de yanıt vermeyebilir. Bunun sebepleri arasında hastalığın şiddeti, tedaviye geç başlanması, sigara gibi dış etkenler ve hastanın genetik yapısı sayılabilir. Gelecekte kimin hangi ilaca nasıl yanıt vereceğini önceden gösteren belirteçler bulunursa, kişiye özel tedavilerle başarı daha da artacaktır.