Dr. Zühre Sarı Romatoloji Uzmanı

Sistemik skleroz (skleroderma)

Sistemik skleroz (skleroderma), deride ve iç organlarda sertleşmeye (fibrozis), küçük damarlarda daralmaya ve bağışıklık sisteminde bozulmaya yol açan iltihaplı bir romatizmal hastalıktır. En sık 30–50 yaşları arasında başlar; kadınlarda erkeklerden yaklaşık dört kat daha sık görülür.

Hastalık iki ana şekilde seyreder. Sınırlı tipte deri sertleşmesi el, ön kol ve yüzle sınırlıdır ve hastalık daha yavaş ilerler. Yaygın tipte deri sertleşmesi gövdeye ve kol-bacakların üst kısımlarına yayılır; daha hızlı ilerler, iç organ tutulumu daha erken ve daha sık görülür.

Belirtileri nelerdir?

  • Raynaud fenomeni: Soğukta veya stresle parmakların önce beyazlayıp sonra morarması, ısınınca kızarması. Hastaların neredeyse tamamında görülür ve çoğu zaman ilk belirtidir.
  • Ellerde ekmek hamuru gibi şişlik
  • Parmak uçlarında yaralar: Damar daralmasına bağlı, ağrılı ve geç iyileşen yaralar.
  • Deri sertleşmesi: Önce parmaklarda şişlik, sonra parmak ve el derisinde gerginlik ve kalınlaşma; yüzde ağız açıklığında daralma ve kırışıklıkların kaybolması.
  • Deri lezyonları: Açıklı koyulu lekeler (“tuz-biber” görüntüsü); genellikle yüzde görülen, telanjiektazi denilen kırmızı-mor, örümcek ağı gibi ince damarsal yapılar.
  • Sindirim sistemi: Mide ekşimesi, yutma güçlüğü, şişkinlik, ishal veya kabızlık.
  • Akciğer: Kuru öksürük ve eforla gelen nefes darlığı.
  • Eklem ve kaslar: Eklem ağrısı, parmaklarda hareket kısıtlılığı, kas güçsüzlüğü.

Organ tutulumu ve tarama

Sistemik sklerozda hastalığın gidişini belirleyen en önemli konu iç organ tutulumudur ve bu tutulum başlangıçta belirti vermeyebilir. Bu nedenle şikâyet olmasa da düzenli tarama yapılır:

  • Akciğer: Akciğerde fibrozis (interstisyel akciğer hastalığı) için yüksek çözünürlüklü akciğer tomografisi ve solunum fonksiyon testleri (DLCO ile birlikte).
  • Akciğer damarları ve kalp: Pulmoner hipertansiyon ve kalp tutulumu için yılda bir kalp ultrasonu (ekokardiyografi) ve kan testleri.
  • Böbrek: Nadir ama acil bir durum olan "skleroderma böbrek krizi" ani tansiyon yükselmesiyle kendini gösterir. Özellikle yaygın tipte, hastalığın ilk yıllarında evde düzenli tansiyon ölçümü önerilir. Yüksek doz kortizon bu riski artırdığı için sistemik sklerozda kortizon dikkatle ve düşük dozda kullanılır.

Nasıl teşhis edilir?

Tanı muayene bulguları ve testlerle konur. ANA hastaların çoğunda pozitiftir; anti-sentromer, anti-Scl-70 (anti-topoizomeraz I) ve anti-RNA polimeraz III gibi antikorlar hem tanıya yardımcı olur hem de hangi organların risk altında olduğu konusunda yol gösterir. Tırnak dibindeki küçük damarların mikroskopla incelendiği kapilleroskopi, Raynaud'su olan kişilerde hastalığın erken tanısında çok değerlidir.

Tedavisi

Tedavi hangi organların etkilendiğine göre kişiye özel planlanır.

  • Raynaud ve parmak yaraları: Elleri ve vücudu sıcak tutmak, sigarayı bırakmak; damar genişletici ilaçlar (nifedipin, amlodipin gibi) ve gerektiğinde ileri tedaviler (sildenafil, bosentan, damardan iloprost).
  • Deri ve akciğer tutulumu: Mikofenolat, metotreksat, siklofosfamid, rituksimab ve tosilizumab gibi bağışıklığı düzenleyen ilaçlar; akciğer fibrozisinde nintedanib. Erken dönemde, ağır seyreden yaygın tipte ve ileri kalp-akciğer tutulumu olmayan seçilmiş hastalarda, yoğun bağışıklık baskılayıcı tedavinin ardından otolog kök hücre nakli uygulanabilir.
  • Pulmoner hipertansiyon: Akciğer damarlarını genişleten özel ilaçlarla, göğüs hastalıkları ve kardiyoloji ile birlikte tedavi edilir.
  • Sindirim sistemi: Mide koruyucular ve bağırsak hareketlerini düzenleyen ilaçlar; az ve sık yemek, yemekten sonra hemen uzanmamak.
  • Böbrek krizi: Acil olarak ACE inhibitörü tansiyon ilaçlarıyla tedavi edilir.
  • Egzersiz ve fizik tedavi: El ve ağız germe egzersizleri eklem hareketliliğini korumaya yardımcı olur.

Sistemik sklerozun seyri kişiden kişiye çok farklıdır. Erken tanı, düzenli tarama ve organ tutulumunun erken tedavisi hastalığın gidişini belirgin olarak iyileştirir.

Kaynaklar

  1. Del Galdo F, Lescoat A, Conaghan PG, et al. EULAR recommendations for the treatment of systemic sclerosis: 2023 update. Ann Rheum Dis 2025;84(1):29–40. doi:10.1136/ard-2024-226430
  2. Khanna D, Lin CJF, Furst DE, et al. Tocilizumab in systemic sclerosis: a randomised, double-blind, placebo-controlled, phase 3 trial (focuSSced). Lancet Respir Med 2020;8(10):963–974.
  3. Sullivan KM, Goldmuntz EA, Keyes-Elstein L, et al. Myeloablative autologous stem-cell transplantation for severe scleroderma (SCOT). N Engl J Med 2018;378(1):35–47. doi:10.1056/NEJMoa1703327
  4. Johnson SR, Bernstein EJ, Bolster MB, et al. 2023 American College of Rheumatology (ACR)/American College of Chest Physicians (CHEST) Guideline for the Treatment of Interstitial Lung Disease in People with Systemic Autoimmune Rheumatic Diseases. Arthritis Rheumatol 2024.