Dr. Zühre Sarı Romatoloji Uzmanı

Yorgunluk hissi romatoid artrit belirtisi olabilir

Romatoid artritte el eklemleri

Romatoid artrit nedir?

Romatoid artrit iltihaplı bir romatizmal hastalıktır. En sık görülen iltihaplı romatizmal hastalıklardan biridir ve toplumun yaklaşık yüzde birini etkiler. Otoimmün, yani kişinin bağışıklık sisteminin kendi dokularına karşı hassaslaştığı bir hastalıktır. Eklemlerde ağrı ve şişlikle başlar; ama tedavi edilmezse kısa süre içinde kıkırdak ve kemik hasarı yaparak eklemlerde harabiyet ve sakatlık yapabilir.

Neden olur?

Romatoid artrit genetik bir hastalıktır. Hastalığa yatkınlığa yol açan ve kalıtımsal olarak aktarılan HLA (insan lökosit antijeni) denilen genlerin belli tiplerinin bulunduğu kişilerde, bağışıklık sistemi hücreleri ve ürünlerinin kişinin kendi eklemlerine saldırması sonucu meydana gelir. Genetik olarak hastalığa yatkın kişilerde bazı mikrobik enfeksiyonların geçirilmesi, sigara ve stres gibi etkenler “ikinci vuruş” olarak bağışıklık sistemini uyararak hastalığın gelişimini tetikler.

Sigaranın yanı sıra diş eti hastalıkları, ağız içinde bulunan Porphyromonas gingivalis bakterisi ve bağırsak mikrobiyotasının bozuk olması da romatoid artrit gelişimi için özellikle önemlidir.

En çok kimlerde görülür?

40–60 yaş arası kadınlarda en sık görülmekle beraber, juvenil dediğimiz çocukluk çağlarında görülen formları da bulunmaktadır. Kadınlarda erkeklerden üç kat daha fazla görülür. Erkeklerde de, kadınlardan daha nadir olsa da görülür. Sigara içenlerde içmeyenlere göre daha sıktır.

Belirtileri nelerdir?

El ve ayağın küçük eklemleri başta olmak üzere dizler, dirsekler ve omuz eklemleri simetrik olarak tutulur. Etkilenen eklemlerde şişme, ağrı ve hareket kısıtlılığı meydana gelir; ağrı özellikle istirahat hâlindeyken ve gece artar, sabah eklemlerde yarım saatten uzun süren katılık hissi oluşur. Örneğin el eklemlerinde şişmeye bağlı olarak eli yumruk yapmada zorluk ve kavrama gücünde azalma önemli erken belirtilerdir. Eklemlerde ısı artışı ve kızarıklık belirgin bir özellik değildir. Genellikle bu belirtiler zaman içinde aşamalı olarak gelişse de bazı hastalarda çok akut başlangıçlı olabilir. Romatoid artrit çoğunlukla beşten fazla eklemi etkiler, ama bazen tek eklemde de sınırlı kalabilir.

Bunun dışında bazı hastalarda hafif dereceli ateş, kansızlık, halsizlik, yorgunluk, kas kuvvetsizliği, iştahsızlık, kilo kaybı, ağız kuruluğu, göz kuruluğu, gözde episklerit, cilt altında nodüller, bazen de akciğer hastalığı, kalp ve akciğer zarında sıvı birikimi, dalakta büyüme, sinir ucu iltihaplanması (nöropati), karpal tünel sendromu ve damar iltihaplanması (vaskülit) gözlenebilir.

Evreleri nelerdir?

Bu konuyu üç başlıkta ele alabiliriz: romatoid artrit öncesi asemptomatik (preklinik) hazırlık dönemi, enflamasyonun bulgu ve belirtilerinin görüldüğü klinik dönem, ve eklem hasarı ile sakatlığın görüldüğü dönem.

İlk dönem olan asemptomatik (belirtisiz) dönemde, romatoid artritte gördüğümüz otoantikorlar ve sitokin dediğimiz — iltihap hücreleri tarafından üretilen ve iltihabın devamını sağlayan — ürünler, hastalığın başlamasından yıllarca evvel bağışıklık sistemi tarafından oluşturulur.

İkinci dönem, hastalığın bulgu ve belirtilerinin başladığı (eklemlerde şişme ve ağrı) dönemdir. Bu bazı hastalarda sürekli, bazı hastalarda ara sıra olup geçen ataklar şeklinde olabilir. Bu dönemde eklemi döşeyen zar olan sinovyum âdeta bir kanser hücresi gibi agresif bir hâle gelir ve çevresindeki kıkırdak ve kemik yapılara zarar vermeye başlar. Bu dönemde erken tedaviye başlamak çok önemlidir.

Hasta tedavi olmaz veya tedaviyi geciktirirse, eklem hasarı ve eklem şekil bozukluklarının görülebildiği kronik iltihap ve buna bağlı sakatlık dönemi gelişir.

Romatoid artrit neden yorgunluğa neden olur?

Eklemlerdeki inflamasyon (iltihaplanma) beyni de etkileyerek hastalarda sıklıkla çok ciddi kronik yorgunluğa sebep olabilir. Bu duruma kronik yorgunluk sendromu veya miyaljik ensefalomiyelit de denir. Eklemlerdeki şiddetli ağrılar da düzgün bir uyku uyumayı engelleyerek yorgunluğun daha da artmasına sebep olur.

Bu yorgunluk çok bunaltıcı olabilir; hastalar bazen günlük işlerini yapacak enerjiyi bulamayabilirler, küçük işlere bile konsantre olmakta çok zorluk çekebilirler. Yorgunluk dinlenmekle de geçmez. Bu aşırı yorgunluk ve tükenmişlik hissi hastalarda depresyon ve anksiyete (kaygı) bozukluğu gibi psikolojik belirtilere yol açabilir, yaşam kalitesini oldukça etkiler; hastanın iş, sosyal yaşam ve aile yaşamını ciddi şekilde sekteye uğratır.

Nasıl teşhis edilir?

Romatoid artritin teşhisi; hastanın klinik bulgu ve belirtileri (hassas ve şiş eklem varlığı), aile hikâyesi, laboratuvar testleri ve eklemlerin röntgen, ultrason ve MR gibi görüntüleme tetkiklerinin birlikte değerlendirilmesine dayanır.

Nasıl önlenir?

Hastalığın gelişmesini önlemek tamamen mümkün olmayabilir. Ailesinde örneğin annesinde romatoid artrit olan bir kişi veya otoantikorları (RF ve anti-CCP) pozitif olan ama belirtisi olmayan bir kişi, değiştirebileceğimiz diğer risk faktörlerini kontrol altına alarak hastalığın gelişmesini geciktirebilir. Bu noktada şunlar çok değerlidir:

  • Ağız hijyenine özen göstermek
  • Sigara içmemek
  • Dengeli Akdeniz tipi diyet uygulamak ve yeterli su içmek
  • Fazla kilo varsa vermek
  • Düzenli uykuya dikkat etmek
  • Egzersiz yapmak — özellikle yüzme gibi su içi egzersizler eklemleri zorlamaz
  • Stres yönetimi teknikleri uygulamak: meditasyon, yoga, mindfulness ve nefes egzersizleri

Tedavisi nedir?

Romatoid artritin tedavisi ilaç tedavisidir. Tedavide hedefimiz eklem iltihabını erken dönemde kontrol altına almak, ağrıyı geçirmek ve sonradan oluşabilecek eklem hasarının önüne geçmektir. Bu sebeple hastalığın “sıkı kontrolü” ve “hedefe yönelik tedavi” stratejileri benimsenmiştir. Hastalığın ya tamamen uyuması, bu mümkün olmuyorsa da minimum aktivitede kalması hedeflenir. Hastalar hastalığın aktivite durumuna göre 3–6 ayda bir hekimleri tarafından değerlendirilir.

Tedavide hastanın ve ailesinin eğitimi de çok önemlidir. Bunun uzun süreli bir hastalık olduğu, tedaviye kati şekilde uyumun ve düzenli ilaç kullanımının önemi anlatılmalıdır. Bunun yanı sıra hastaların gerektiğinde psikolojik destek alması da önerilir.

Tedavide iltihaba yol açan bağışıklık sistemi üzerine etki eden antiromatizmal ilaçlar kullanılır. Bunlar çok çeşitlidir: ağrı kesiciler, kortizon içeren ilaçlar, hastalık modifiye edici ilaçlar (metotreksat, sülfasalazin vb.) ve hedefe yönelik biyolojik ilaçlar. Tedavi seçimi hastalığın şiddetine, eşlik eden ek hastalıklara, sosyal sigortanın ödeme koşullarına, hastanın tercihlerine ve ilaç yan etkilerine bağlı olarak değişiklik gösterir. Eklem deformitelerini önlemek amacıyla ateller kullanılabilir. Eklem deformiteleri veya donuk omuz gibi durumlar geliştiyse fizik tedaviden de yardım alınabilir. İş uğraşı tedavileri, eklemleri zorlamayan düzenli hafif şiddette egzersizler ve düzenli beslenme de tedavide önemli diğer faktörlerdendir.