Psoriatik artrit (sedef romatizması) nedir?
Psoriatik artrit iltihaplı bir eklem romatizmasıdır; sedef romatizması olarak da bilinir. Sedef hastalarının üçte birinde görülür. Kadın ve erkekleri eşit oranda etkiler, genellikle 30–55 yaşlar arasında ortaya çıkar. Görülme sıklığı binde üçtür.
Sedef hastalığı ile ilişkisi
Sedef hastalığı otoimmün bir deri hastalığıdır. Saçlı deride, kulak arkasında, diz ve dirsek gibi eklemlerin dış yüzlerinde tabanı kızarık, üstü beyaz-gümüş renkli, kabuklu, kepekli, kuru lezyonlar şeklindedir. Döküntüler bazen kalça arası, genital bölge, göğüs arası gibi daha saklı yerlerde de olabilir. Tırnaklarda da soyulma, sararma, kırılma ve noktalanma tarzı değişiklikler yapabilir.
Sedef döküntülerinin yaygınlığı ile sedef romatizması arasında bir ilişki vardır. Çok yaygın sedef lezyonları olan bir kişide sedef romatizması olma ihtimali daha yüksektir; ancak çok küçük ve sayıca az lezyonu olan bir kişide de gelişebilir. Hatta sedef kişinin kendisinde değil de birinci derece akrabalarından birinde varsa ve kişide eklem iltihabı (eklem şişliği ve ağrısı) gelişirse, o kişiye yine sedef romatizması teşhisi konabilir. Özellikle saçlı deri ve kuyruk sokumu bölgelerinde sedef döküntüsü olan ve tırnak tutulumu olan kişilerde sedef romatizması daha sık gelişir.
Genellikle romatizma sedef lezyonlarından sonra ortaya çıkar. Ama bazen sedef lezyonları iltihaplı romatizmadan sonra, bazen de eş zamanlı ortaya çıkabilir. Hem sedef hem de sedef romatizması, vücudun bağışıklık sisteminin yanlış çalışıp kişinin kendi derisine ve eklemlerine saldırdığı hastalıklardır. Genetik hastalıklardır; ancak sigara ve bazı enfeksiyonların da hastalığı tetiklediği düşünülmektedir.
Hangi eklemleri tutar?
Psoriatik artrit, seronegatif spondiloartritler grubunda yer alır. Eklem iltihabı, entez iltihabı (kas ve tendonların kemiğe tutunduğu yerler), sakroiliak eklemlerde (bel ile kalçayı birleştiren eklemler) ve omurga eklemlerinde iltihap yapabilir. Bunun dışında üveit (göz iltihabı), daktilit ve bağırsak duvarında iltihap da görülebilir.
Tuttuğu eklemler el bileği, el parmakları, ayak bileği, ayak parmakları, dirsek, diz, omuz, sakroiliak eklem, çene eklemi ve omurga eklemleridir. Eklemlerde şişme, ağrı ve kızarıklık yapar; bazen eklemle birlikte çevresindeki bağ ve yumuşak dokuları da etkileyerek parmağın bütünüyle şişmesine neden olur. Buna sosis parmak veya daktilit denir.
Genellikle asimetrik tutulum yapar; yani sağ el eklemlerini tuttuysa sol el eklemlerini tutmayabilir. Bu özelliğiyle simetrik tutulum yapan romatoid artritten ayrılır. El ve ayak parmak eklemlerinin en uçlarını da tutabilmesiyle romatoid artritten ayırt edilir; ancak bu özelliği nedeniyle, yine parmak uç eklemlerini tutabilen iltihapsız bir romatizma olan el kireçlenmesi (osteoartrit) ile karışabilir. Bazen “artritis mutilans” denilen, ileri derecede eklem hasarı ve sakatlık yapabilen bir formda seyredebilir.
Tedavi edilmezse uzun dönemde eklem aralıklarında daralma, kıkırdak hasarı ve eklem yüzlerindeki kemiklerde erozyon dediğimiz yenikler oluşarak eklemlerde şekil bozukluğu ve sakatlık gelişebilir. Omurgada özellikle boyun eklemlerinde iltihap yaparak boyun ağrısı, hareket kısıtlılığı ve boyunda öne doğru eğilmeye yol açabilir.
Bel ağrısı ve entez tutulumu
Sakroiliak eklemlerdeki iltihap (sakroileit); gece olan, istirahatle artan, sabah yarım saatten uzun süren bel tutukluğu yapan ve hareketle azalan bel-kalça ağrısına yol açar. Bel ve özellikle boyun omurlarında da iltihap yaparak bu bölgelerde ağrı ve hareket kısıtlılığına sebep olabilir; bazı hastalarda kamburluk meydana gelebilir.
Entez bölgeleri dediğimiz, tendonların kemiğe tutunduğu yerlerde de iltihap ve ağrı görülebilir: topuk arkası, dizin iç kısmı, kalçanın dış yan kenarı, göğüs ön duvarı ve dirsek kenarları gibi. Bu bölgelerde (özellikle topuklarda) gece uyandıran, sabah tutukluğu yapan ve hareketle azalan ağrılar önemlidir.
Muayenede nelere dikkat edilir?
Muayenede ağrılı ve şiş eklemlerin özellikleri, sayısı ve yeri değerlendirilir; göz ve bağırsak gibi eklem dışı tutulumlar mutlaka sorgulanır. Sedef hastaları lezyonlarını çekindikleri için göstermek istemeyebilir, lezyonlar kulak arkası veya kalça arası gibi gizli bölgelerde olduğu için fark edilmemiş olabilir ya da eklem şikâyetleriyle ilişkili olabileceği düşünülmediği için söylenmeyebilir. Bu yüzden sedef lezyonlarının bulunabileceği gizli bölgelere dikkat etmek ve bunları hekiminize söylemek çok önemlidir.
Nasıl teşhis edilir?
Psoriatik artritli hastalarda RF ve anti-CCP genellikle negatif çıkar. Kanda iltihabı gösteren sedimantasyon ve CRP yüksek çıkabilir. Hastaların bir kısmı HLA-B27 gen bölgesini taşır. Deride hızlı bir döngü olduğu için ürik asit yüksek çıkabilir; bu da hastalığın gut ile karışmasına sebep olabilir.
Görüntüleme yöntemleri tanıda yardımcıdır. Şikâyetler uzun süredir devam ediyorsa el, ayak ve diz gibi eklemlerin röntgenleri eklem aralığındaki daralmayı, eklem hasarını ve yeni kemik oluşumlarını gösterir. Yeni başlayan eklem iltihaplarında ise eklem ultrasonu tercih edilmelidir; ultrasonda eklemdeki veya entez bölgesindeki iltihap ve sıvı artışı görülebilir. Gerektiğinde el veya ayak eklemlerinin MR görüntülemesi yapılabilir.
Tedavisi
Psoriatik artrit her hastada farklı seyreder; tedavi kişiye ve tutulum yerine göre planlanır. Gebelik veya emzirme isteği, karaciğer ya da böbrek hastalığı, aspirin alerjisi gibi kişisel özellikler tedavi seçimini değiştirir.
- El, ayak, diz gibi çevresel eklemler: Başlangıçta kortizon içermeyen iltihap giderici ağrı kesiciler (naproksen, ibuprofen, diklofenak gibi) verilebilir. Tek eklem tutulumunda eklem içine depo kortizon enjeksiyonu yapılabilir. Beşten fazla eklem tutulumu varsa metotreksat, leflunomid, sülfasalazin veya hidroksiklorokin tek başına ya da birlikte verilebilir. Daha az eklem tutulmuş olsa bile yapısal hasar, yüksek iltihap değerleri, daktilit veya tırnak tutulumu varsa bu ilaçlar hızlıca başlanmalıdır.
- Metotreksat sedef döküntülerini de tedavi ettiği için deri lezyonları ön planda olan hastalarda ilk tercih edilen ilaçtır; ancak omurga eklemlerindeki iltihabı tedavi etmez. İlk haftalarda bulantı ve halsizlik yapabilir; çoğunlukla geçer, geçmezse iğne formu kullanılabilir. Karaciğer enzimlerini yükseltebilir ve kan değerlerini düşürebilir; bu nedenle başladıktan 2–4 hafta sonra kan tahlili kontrol edilir ve yan etkileri önlemek için folik asit verilir. Alkol kullanan, obez, yağlı karaciğeri veya karaciğer hastalığı olan ve böbrekleri iyi çalışmayan kişilerde tercih edilmez.
- Biyolojik tedaviler: Bu ilaçlara yanıt vermeyen hastalarda anti-TNF ilaçlar veya sekukinumab, ustekinumab gibi diğer biyolojik tedaviler verilebilir. Bu ilaçlar enfeksiyonlara yatkınlık yaratabileceği için başlamadan önce verem testi, hepatit testleri ve akciğer filmi istenir. Gebelikte ve emzirirken kullanılabilen biyolojik tedaviler de vardır.
- Sakroiliak eklem iltihabı: İlk aşamada kortizon içermeyen iltihap gidericiler verilir; yanıt yoksa anti-TNF veya IL-17 inhibitörü biyolojik tedaviler kullanılır. Deri tutulumu çok fazlaysa IL-17 inhibitörleri daha uygun olabilir.
- Entez iltihabı: Kortizon içermeyen iltihap gidericiler, lokal kortizon enjeksiyonları, fizik tedavi ve yanıt yoksa biyolojik tedaviler uygulanır.
- Üveit gibi eklem dışı tutulumlarda özellikle adalimumab, sertolizumab, golimumab gibi anti-TNF ilaçlar tercih edilir.
Kortizon tedavileri bazen sedef lezyonlarının alevlenmesini tetikleyebilir.
Yaşam tarzı ve düzenli takip
Sedef romatizmalı hastalar hipertansiyon, koroner arter hastalığı, diyabet, kolesterol yüksekliği ve obezite gibi ek hastalıklara da yatkındır; bu hastalıklar açısından da değerlendirilmelidir. Stresten uzak durmak, Akdeniz tipi beslenmek, düzenli egzersiz yapmak (özellikle kas ve bağları güçlendirme ve germe egzersizleri), kilo vermek ve sigarayı bırakmak tedavinin önemli parçalarıdır. Şekil bozukluğu olan eklemler için atel kullanılabilir.
Ömür boyu sürebilen ve tedavi edilmezse sakatlık yapabilen bir hastalık olduğu için düzenli doktor kontrolü ve düzenli tedavi çok önemlidir. İlaçlar doktora danışmadan kesilmemelidir.