Osteoartrit (kireçlenme)
Osteoartrit, halk arasında kireçlenme olarak bilinen, en sık görülen eklem hastalığıdır. Eklem kıkırdağının zamanla incelip bozulması, eklem kenarlarında küçük kemik çıkıntıları oluşması ve eklem aralığının daralmasıyla seyreder. İltihapsız bir romatizmadır; genellikle 40 yaşından sonra başlar ve yaşla birlikte sıklığı artar.
“Kireçlenme” adına rağmen eklemde kalsiyum birikmez; bu nedenle süt ürünleri veya kalsiyum tüketmek kireçlenmeyi artırmaz.
Hangi eklemleri tutar, kimlerde görülür?
En sık diz, kalça, el parmak eklemleri (özellikle parmak uçları ve başparmak kökü), ayak başparmağı ve omurga etkilenir.
- Yaş: En önemli risk faktörüdür.
- Fazla kilo: Özellikle diz kireçlenmesi için en önemli değiştirilebilir risk faktörüdür.
- Kadın cinsiyet ve menopoz: Diz ve el kireçlenmesi kadınlarda daha sıktır.
- Eski yaralanmalar: Menisküs ve bağ yaralanmaları, kırıklar.
- Aşırı ve tekrarlayıcı kullanım: Sürekli çömelme, ağır kaldırma gerektiren işler, elleri sürekli kullanmayı gerektiren terzilik, temizlik işçiliği gibi işler.
- Kalıtım: Özellikle el kireçlenmesinde aile öyküsü önemlidir.
Belirtileri nelerdir?
- Hareketle artan, dinlenmekle azalan eklem ağrısı
- Sabahları veya uzun süre oturduktan sonra ortaya çıkan, genellikle yarım saatten kısa süren tutukluk
- Hareket sırasında eklemde ses ve gıcırdama
- Hareket kısıtlılığı; merdiven inip çıkmada, çömelmede zorluk
- El parmak eklemlerinde sert şişlikler (Heberden ve Bouchard düğümleri)
- Zaman zaman eklemde sıvı toplanması ve şişlik
Yağmurlu ve soğuk havalarda ağrılar artabilir.
İltihaplı romatizmadan farkı
Kireçlenmede sabah tutukluğu kısa sürer, ağrı hareketle artar ve kandaki iltihap değerleri normaldir. İltihaplı romatizmalarda ise sabah tutukluğu yarım saatten uzun sürer, ağrı istirahatte ve gece artar, eklemlerde yumuşak bir şişlik olur ve iltihap değerleri yükselebilir. Ellerde şişlik ve ağrı olan bir hastada bu ayırımın yapılması tedavi açısından çok önemlidir; iki hastalık aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Nasıl teşhis edilir?
Tanı şikâyetler ve muayeneyle konur; eklem filmleri eklem aralığındaki daralmayı ve kemik çıkıntılarını gösterir. Filmdeki kireçlenmenin derecesi ile ağrının şiddeti her zaman birbirine uymaz. Kan testleri iltihaplı romatizmaları ve gut gibi diğer hastalıkları dışlamak için istenir.
Tedavisi
Kireçlenmiş kıkırdağı eski hâline döndüren bir ilaç yoktur; ancak doğru tedaviyle ağrı belirgin şekilde azalır, eklem işlevi korunur ve hastalığın ilerlemesi yavaşlatılabilir.
- Egzersiz: Tedavinin temelidir. Diz kireçlenmesinde uyluk kaslarını güçlendiren egzersizler, düz zeminde yürüyüş, yüzme, su içi egzersizler ve bisiklet önerilir.
- Kilo vermek: Vücut ağırlığının yüzde 5–10'unu vermek bile diz ağrısını belirgin olarak azaltır.
- Eklemi koruma: Sık çömelmekten, yer sofrasından, alaturka tuvaletten ve uzun süre merdiven kullanımından kaçınmak; gerektiğinde baston, dizlik veya el atelleri kullanmak. El parmak eklemleri içinse soğuk suyla yapılan işlere ve el işi ve bez sıkma gibi ev işlerine veya el ile yapılan, parmakları zorlayan hobilere ara vermek.
- Ağrı kesiciler: Deriye sürülen ağrı kesici jeller özellikle diz ve el kireçlenmesinde ilk seçeneklerdendir. Ağızdan alınan ağrı kesiciler, mide, böbrek ve kalp riskleri nedeniyle hekim önerisiyle ve kısa süreli kullanılmalıdır.
- Eklem içi enjeksiyonlar: Şişlik ve şiddetli ağrı dönemlerinde eklem içine kortizon enjeksiyonu hızlı rahatlama sağlar. Hyalüronik asit ve PRP gibi enjeksiyonlar bazı hastalarda uygulanabilir.
- Fizik tedavi: Ağrının azaltılması ve kas gücünün artırılmasında destek olur.
- Ameliyat: Tüm tedavilere rağmen ağrı ve kısıtlılığı ileri derecede olan hastalarda diz veya kalça protezi uygulanabilir.
Glukozamin ve kondroitin gibi gıda takviyelerinin etkisi sınırlıdır; kullanmadan önce hekiminize danışmanızı öneririm.
Kaynaklar
- Bannuru RR, Osani MC, Vaysbrot EE, et al. OARSI guidelines for the non-surgical management of knee, hip, and polyarticular osteoarthritis. Osteoarthritis Cartilage 2019;27(11):1578–1589.
- Kolasinski SL, Neogi T, Hochberg MC, et al. 2019 American College of Rheumatology/Arthritis Foundation Guideline for the Management of Osteoarthritis of the Hand, Hip, and Knee. Arthritis Rheumatol 2020;72(2):220–233.