Dr. Zühre Sarı Romatoloji Uzmanı

Metotreksat kullanırken nelere dikkat etmeliyim?

Metotreksat, romatoid artrit başta olmak üzere psoriatik artrit, bazı vaskülitler ve diğer iltihaplı romatizmal hastalıkların tedavisinde en sık kullandığımız ve en iyi bildiğimiz ilaçtır. Onlarca yıldır kullanılıyor; doğru kullanıldığında hem etkili hem de güvenli bir ilaçtır. Hastalarımın en çok sorduğu soruları bu yazıda bir araya getirdim.

Metotreksat haftada yalnızca bir gün kullanılır

Bu yazıdaki en önemli bilgi budur: romatizmal hastalıklarda metotreksat her gün değil, haftada bir gün kullanılır. Tabletlerin hepsi haftanın aynı günü, tek seferde ya da aynı gün içinde bölünerek alınır. Yanlışlıkla her gün alınması ciddi zehirlenmeye yol açabilir. Kullanım gününüzü takvime ya da telefonunuza not etmenizi öneririm.

Bir haftalık dozu unuttuysanız ve aradan bir-iki gün geçtiyse genellikle o hafta alınabilir; daha uzun süre geçtiyse o haftayı atlayıp normal gününüzde devam edin. Hiçbir zaman iki haftalık dozu birlikte almayın. Emin değilseniz doktorunuza sorun.

Tablet mi, iğne mi?

Metotreksat ağızdan tablet olarak ya da cilt altına iğne şeklinde kullanılabilir. İğne formunda mide bulantısı gibi yan etkiler daha az görülebilir. Tabletle yeterli yanıt alınamayan ya da mide şikâyeti olan hastalarda iğneye geçilebilir.

Etkisini ne zaman gösterir?

Metotreksat hızlı etki etmez. Etkisi genellikle 6–12 hafta içinde ortaya çıkar. Bu nedenle ilk haftalarda belirgin bir fark hissetmeseniz de ilacı bırakmamanız önemlidir. Bu süreçte gerekirse kısa süreli ek tedaviler verilebilir.

Folik asit neden veriliyor?

Metotreksatın yan etkilerini azaltmak için folik asit de reçete edilir. Folik asit; ağız yaraları, mide bulantısı, karaciğer değerlerinde yükselme ve kan değerlerinde düşme gibi yan etkilerin riskini azaltır. Genellikle metotreksatın alındığı günden sonraki gün ya da metotreksat dışındaki günlerde kullanılır. Folik asidin nasıl ve hangi gün alınacağını doktorunuz size söyleyecektir.

Düzenli kan tahlili şarttır

Metotreksat kullanan hastalarda tam kan sayımı, karaciğer enzimleri ve böbrek fonksiyonları düzenli olarak kontrol edilir. Tedavinin ilk aylarında bu kontroller daha sık (genellikle 2–4 haftada bir), doz sabitlendikten sonra daha seyrek (genellikle 2–3 ayda bir) yapılır. Bu tahliller, olası bir yan etkiyi belirti vermeden önce yakalamamızı sağlar. Tahlil günlerinizi aksatmayın.

Alkol

Metotreksat ve alkol birlikte karaciğere yük bindirir. Bu nedenle metotreksat kullanırken alkolden kaçınmanızı ya da çok sınırlı tutmanızı öneririm. Karaciğer yağlanması, şeker hastalığı veya kilo fazlası olan hastalarda bu daha da önemlidir.

Başka ilaçlarla etkileşim

Bazı ilaçlar metotreksatın kandaki düzeyini artırarak yan etki riskini yükseltir. Bunların en önemlisi, idrar yolu enfeksiyonlarında sık kullanılan trimetoprim-sülfametoksazol içeren antibiyotiklerdir; metotreksatla birlikte kullanılmaması önerilir. Başka bir hekime gittiğinizde, eczanede ilaç alırken ya da diş tedavisinde mutlaka metotreksat kullandığınızı söyleyin.

Enfeksiyon ve ateş olduğunda

Ateşli bir enfeksiyon geçiriyorsanız ya da antibiyotik kullanmanız gerekiyorsa o hafta metotreksatı kullanmadan önce doktorunuza danışın; çoğu zaman enfeksiyon geçene kadar ara verilir.

Hangi şikâyetlerde doktorunuzu aramalısınız?

  • Geçmeyen kuru öksürük ya da yeni başlayan nefes darlığı
  • Yüksek ateş, boğazda şiddetli ağrı veya ağızda çok sayıda yara
  • Kolay morarma, burun ya da diş eti kanaması
  • Gözlerde ya da ciltte sararma, idrarda koyulaşma

Hafif mide bulantısı, halsizlik ya da saçlarda hafif incelme ise sık görülür ve çoğunlukla doz günü değiştirilerek, folik asit düzenlenerek ya da iğne formuna geçilerek giderilebilir. Bu tür şikâyetlerde ilacı kendiniz bırakmak yerine doktorunuzla konuşun.

Aşılar

Metotreksat kullanırken grip ve zatürre aşıları gibi canlı olmayan aşılar güvenle yapılabilir ve önerilir. Canlı aşılar (örneğin sarı humma) için mutlaka önceden doktorunuza danışmalısınız.

Gebelik planlıyorsanız

Metotreksat gebelikte kullanılmaz; bebekte doğumsal anomalilere yol açabilir. Gebelik planlayan kadın hastalarda ilaç, gebelikten en az 3 ay önce kesilir ve gebeliğe uygun başka bir tedaviye geçilir. Tedavi süresince etkili bir doğum kontrol yöntemi kullanılmalıdır. Erkek hastalarda ise güncel kılavuzlar, baba olmayı planlarken metotreksatın genellikle bırakılmasının gerekmediğini belirtmektedir; yine de planınızı doktorunuzla konuşun.

Sık duyulan yanlışlar

“Metotreksat kemoterapi ilacıdır.” Metotreksat kanser tedavisinde çok yüksek dozlarda kullanılır. Romatizmal hastalıklarda kullandığımız dozlar bunun çok altındadır ve ilaç burada bağışıklık sistemini düzenleyici olarak çalışır.

“Metotreksat karaciğeri bitirir.” Düzenli tahlil takibi yapıldığında ve alkolden kaçınıldığında ciddi karaciğer hasarı nadirdir. Değerlerde bir yükselme olursa doz ayarlanır.

“İyileşince ilacı bırakabilirim.” Kendinizi iyi hissetmeniz, ilacın işe yaradığını gösterir. Uzun süre hastalık belirtisi olmayan hastalarda doz azaltılabilir, ancak bu karar mutlaka doktorunuzla birlikte verilmelidir.

Kaynaklar

  1. Fraenkel L, Bathon JM, England BR, et al. 2021 American College of Rheumatology Guideline for the Treatment of Rheumatoid Arthritis. Arthritis Care Res 2021;73:924–939.
  2. Smolen JS, Landewé RBM, Bergstra SA, et al. EULAR recommendations for the management of rheumatoid arthritis with synthetic and biological disease-modifying antirheumatic drugs: 2022 update. Ann Rheum Dis 2023;82:3–18.
  3. Sammaritano LR, Bermas BL, Chakravarty EE, et al. 2020 American College of Rheumatology Guideline for the Management of Reproductive Health in Rheumatic and Musculoskeletal Diseases. Arthritis Rheumatol 2020;72:529–556.
  4. Bass AR, Chakravarty E, Akl EA, et al. 2022 American College of Rheumatology Guideline for Vaccinations in Patients With Rheumatic and Musculoskeletal Diseases. Arthritis Care Res 2023;75:449–464.
  5. Bourré-Tessier J, Haraoui B. Methotrexate drug interactions in the treatment of rheumatoid arthritis: a systematic review. J Rheumatol 2010;37:1416–1421.