Gut: neden giderek daha sık görülüyor?
Gut nedir ve neden artıyor?
Gut en sık görülen iltihaplı eklem romatizmasıdır; toplumun yüzde bir ila üçünü etkiler. Eski Mısır çağından itibaren gut hastalığının olduğunu biliyoruz. Daha çok orta yaş erkeklerde görülse de menopoz sonrası kadınlarda da görülmektedir. Kronik bir romatizmadır, tamamen geçmez, genellikle ömür boyu düzenli tedavi gerektirir.
Son yıllarda özellikle gelişmiş ülkelerdeki gut vakalarındaki artış şunlarla ilişkilendirilebilir: hastalık kronik olduğu için mevcut hasta yüküne her sene yenilerinin eklenmesi; insan ömrünün uzaması; menopoz sonrası kadınlara östrojen replasman tedavilerinin son yıllarda verilmemesi; çoğu gut hastasının etkin tedavi almaması — ömür boyu tedavi almayı ve rutin aralıklarla doktor kontrolünde olmayı hastalar kabul edememektedir, bazen de bazı hekimler guta gereken önemi vermediğinden (ürik asit düşürücü tedavilerin verilmemesi, sadece ataklar sırasında tedavi verilmesi gibi) hastalar gerçek bir tedavi görmemektedir; çağımız toplumunun işlenmiş ve sağlıksız yağdan zengin, çok şekerli gıda ve alkol tüketimindeki artış; Dukan diyeti gibi bazı yüksek pürin içeren diyetlerin popülerleşmesi; hareketsizlik, obezite, tansiyon, kronik böbrek hastalığı, hiperlipidemi ve metabolik sendrom gibi hastalıkların görülmesindeki artış.
“Gut epidemisi” ne demek?
Salgın hastalık terimi enfeksiyon hastalıkları için kullanılsa da, son otuz yılda gut vakalarındaki artış da “gut epidemisi” olarak adlandırılıyor; yani gut için de çok sayıda insanı etkileyen ve kısa sürede hızla artış gösteren bir “salgın” gibi davrandığından söz edebiliriz.
Arthritis & Rheumatology dergisinde 2020 yılında yayımlanan bir çalışmaya göre, 1990 yılında dünyada 20.2 milyon gut vakası varken bu sayı 2020'de 41 milyona ulaşmış.
Gut vakalarını azaltmak için hem hastalara hem de hekimlere uygun eğitimin verilmesi gerekmektedir. Alanında uzman hekimlerin ve diyetisyenlerin katılacağı toplantılar ve konferanslar düzenlenmeli, sağlıklı beslenmenin ve hareketin önemi vurgulanmalıdır.
Kimlerde görülüyor?
Gut hastalığı eskiden “padişah hastalığı” olarak bilinirken — yani eski zamanlarda daha varlıklı, dolayısıyla et yiyebilen insanlarda görülürken — günümüzde artık sosyokültürel düzeyi düşük, daha fakir toplumlarda daha sık görülmektedir. Sağlık konusunda daha bilinçsiz olan, kötü beslenen ve belki de sağlık hizmetlerine ulaşamayan kesimlerde gut artık daha sıktır. Ama belirttiğimiz gibi son yıllarda gelişmiş ülkelerde de hızla artışa geçmiştir. Hastalık ülkemizde de görülür; Avrupa ülkelerine göre daha az görüldüğü bildirilmiştir. Ülkemizde bin kişiden üçünde gut görülmektedir.
Atakları ne tetikler?
Gut ataklarını tetikleyen nedenler travma, ameliyat, enfeksiyonlar, alkol alımı, uzun süren açlık, yeterince su içmeme, yoğun şeker (özellikle mısır şurubu) veya et, sakatat, kabuklu deniz ürünü ve bira gibi mayalı alkollerin tüketimi ile bazı ilaçların kullanımındaki artıştır (idrar söktürücü tiyazid içeren tansiyon ilaçları, düşük doz aspirin, böbrek transplantasyonlu hastalarda kullanılan siklosporin gibi ilaçlar). Bazen ürik asidin üretimini artıran bazı hastalıklardan dolayı (lenf kanserleri) veya genetik olarak ürik asit metabolizmasıyla ilgili bazı enzimlerin eksikliği ya da fazlalığında da gut gelişebilir. Sıcak havanın da gut ataklarını tetikleyebildiği bildirilmiştir.
Hastada kalp hastalığı, böbrek hastalığı ve metabolik sendrom gibi ek hastalıkların olması da gut gelişmesi için risk faktörleridir.
Ürik asit serumda 6.8–7 mg/dL'nin üzerine çıktığında iğne şekilli kristaller hâlinde eklemlere, tendonlara ve çevre dokulara çökmeye başlar. Ürik asidin seviyeleri ne kadar yüksekse ve ne kadar uzun zamandır yüksekse, gut atağı geçirme riski o derece artar.
Tek başına ürik asit yüksekliği olması, beraberinde eklem kızarıklığı, şişliği ve ağrısı yoksa gut tanısı koydurmaz.
Gut hastalığının belirtileri özellikle ayak başparmak kökünde akut başlangıçlı şiddetli ağrı, kızarıklık ve ısı artışıdır. Genelde önce tek eklemde başlar, ama sonra zamanla birçok eklemi etkiler hâle gelebilir. Ayak başparmakları dışında diğer ayak eklemleri, ayak bilekleri, dizler, el bilekleri ve dirsekler gibi eklemler de tutulabilir. Ürik asit kristalleri kalp ve böbrek gibi başka organlarda da birikip bu organlarda hastalığa sebep olabilir. Deri altında, beyaz renkli ve akıntılı olabilen birikimlere tofüs denir; tofüsler kemiklerde ve eklemlerde harabiyete sebep olabilir.
Hastalığın dönemleri
Gut hastalığının klasik bilgi olarak üç ayrı dönemi vardır. Birinci dönem, semptomların henüz başlamadığı sessiz dönemdir; bu dönemde ürik asit kristalleri belirti vermeden sessiz sessiz eklemlerde depolanmaya başlar. Bu dönem 10–30 yıl kadar sürebilmektedir ve herhangi bir eklemde veya organda hasar oluşmaz. Bu dönemde gut tedavisi başlanmaz, ancak yüksek ürik asidi düşürmek için yaşam tarzı değişiklikleri gibi bazı önlemler alınmalıdır.
İkinci dönem, ilk atakla başlayan, aralıklı ataklarla giden interkritik dönemdir. Genellikle tek eklemde başlar (genellikle alt kısım eklemlerinde ve özellikle ayak başparmağında); bu eklem çok şiş, kızarık ve çok ağrılıdır. Atak 7–10 gün sürebilir ve zamanla hasta ilaç kullanmasa bile azalarak geçer. Bu atak dönemlerinin sıklığı kişiden kişiye değişir. Bu dönemde eğer hasta tedavi görmezse ataklar giderek sıklaşmaya ve daha fazla sayıda eklemi tutmaya başlar; atak görülen eklemler ayaktan dize, sonra el bileğine doğru çıkar. Ataklar geçirildikçe atak şiddeti görece azalır ama daha uzun sürer.
Üçüncü dönem artık kronik tofüslü gut dönemine bir geçiş sürecidir ve on yıl kadar sürebilir. Bu dönemin sonunda tedavisiz hastalarda kronik olarak hiç geçmeyen ağrılı ve şiş eklemlerin görüldüğü dönem başlar. Eklemlerde şekil bozuklukları ve sakatlıklar da görülebilir; hasta tedavi görmediği sürece eklemleri kronik olarak hep ağrılı ve şiş kalır.
Tedavi
Gutun tedavisi çok yönlüdür. Tedaviyi ilaç, diyet, egzersiz ve eğitim olarak özetleyebiliriz.
Akut atak döneminde amacımız eklemin ağrısını ve şişliğini hızlıca gidermektir. Akut gut atağı tedavi edilmese bile kendi kendine zamanla azalır ve geçer; ancak tedaviyle hastalık daha kısa sürede atlatılır, aynı zamanda tedavi edilmezse hastalık bir süre sonra tekrarlayıp ilerleyeceği için hızlıca tedavi başlanması önemlidir. Akut atak sırasında hastalara kolşisin, kortizon olmayan anti-inflamatuvar ilaçlar (indometazin, naproksen gibi) veya kortizon tedavilerinden biri başlanır. Tedavi ajanını seçerken hastanın hipertansiyon, kalp hastalığı, böbrek hastalığı, diyabet gibi ek hastalıklarının varlığı, diğer kullandığı ilaçlar ve ilaç alerjileri önemlidir. Akut atak tedavisi birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişir. Atak diz gibi büyük tek bir eklemdeyse eklem içine kortizon enjekte edilebilir. Etkilenen ekleme buz uygulaması yapılabilir. Bu ilaçlara yanıt vermeyen çok dirençli vakalara IL-1 inhibitör tedavileri gibi daha ileri düzey tedaviler de verilebilir.
Bu ilaçlar akut atağı geçirmek için oldukça etkilidir, ancak serumdaki ürik asit seviyelerini düşürmez. Etkili bir gut tedavisi için, serum ürik asidini azaltan allopürinol gibi ilaçların da atak geçtikten sonra tedaviye eklenmesi veya hâlihazırda kullanılıyorsa kesilmemesi çok önemlidir. Amerikan Romatoloji Derneği'nin 2020 yılında yayımladığı gut tedavi önerilerine göre; yılda 2 veya daha fazla atak geçiren, tofüsü olan ve röntgende veya ultrasonda görüntülenebilen eklem hasarı olan kişilere mutlaka ürik asit düşürücü tedaviler başlanmalıdır. İlk atağını geçiren veya daha nadir atak geçiren kişilerde ise hastanın böbrek ve kalp hastalığı ya da ürik asit seviyesi gibi durumlarına bakarak yine ürik asit düşürücü tedavi başlanabilir.
Kronik gut tedavisinde amacımız eklemlerin tekrarlayıcı şişmelerini ve buna bağlı oluşacak sakatlıkları engellemek, serum ürik asit seviyelerini zaman içinde normale düşürerek eklemlerde birikmesini önlemektir. Hedef, ürik asit seviyesini 6 mg/dL'nin altında tutmaktır; tofüsü olan hastalarda ise 5'in altında tutmak hedeflenmelidir. Tedavinin ilk 6 ayında serum ürik asit seviyelerini ayda 0.6 mg/dL'den fazla düşürmemek önemlidir, çünkü ürik asidin hızlı düşürülmesi de gut ataklarına sebep olur.
Gutun bu ajanlarla tedavisi uzun süreli, hatta genellikle ömür boyudur; çünkü tedavi bırakılırsa eninde sonunda ürik asit tekrar eklemlerde birikip gut atağına sebep olacaktır. Ürik asit birikimlerinin vücuttan temizlenmesi de uzun bir süreç gerektirir. Tofüs birikimleri ilaçlarla temizlenemeyebilir; bu durumlarda ameliyatla temizlenebilir.
Gut diyeti
Gut tedavisinin olmazsa olmaz bir parçası da gut diyeti uygulamaktır. Gut diyetinde ürik asidin yükselmesine sebep olan alkol, sakatat türü etler, yağlı kırmızı etler, kabuklu deniz ürünleri, şekerli meyve suları ve şekerli içecekler kısıtlanmalıdır. Hastalar daha çok sebze; şekersiz ve az porsiyon meyve; kuruyemiş; az yağlı süt ve süt ürünleri; uygun miktarlarda balık ve beyaz et tüketmeye yönlendirilmelidir.
- Bol su içmek, ürik asidin böbreklerden atılımını sağladığı için çok önemlidir.
- Şekersiz çay ve kahve tüketilmesi ürik asit seviyelerini düşürür.
- Kiraz, az porsiyonlarda tüketilince ürik asit seviyelerini azaltmaktadır.
- C vitamini takviyesi de gut atak sıklığını azaltabilir.
Gut tedavisini yönetirken hastaların ek hastalıkları için kullandıkları ilaçlar da mutlaka gözden geçirilmelidir; bazı tansiyon ilaçları ürik asit seviyelerini yükseltebilir.
Gut hastaları obezite, kolesterol yüksekliği, kalp damar hastalıkları, hipertansiyon ve diyabet hastalığına da yatkın olurlar. Dolayısıyla gutun tedavisinde kilo vermek ve düzenli egzersiz yapmak; hem bu ek hastalıkların tedavisinde yarar sağlayacağı hem de ürik asit seviyelerinde düşme sağlayacağı için çok önemlidir.
Kaynaklar
- Öztürk MA, Mercan R, Gök K, et al. The management of gout in different clinical specialties in Turkey: a patient-based survey. Clin Rheumatol 2016;35:3019–3024.
- Öztürk MA, Kaya A, Şenel S, et al. Demographic and clinical features of gout patients in Turkey: a multicenter study. Rheumatol Int 2013;33:847–852.
- Birlik M, Gurler O, Akar S, et al. The prevalence of gout in an urban area of Izmir, Turkey: a population-based epidemiological study. Int J Clin Pract 2014;68(6):775–782.
- Elfishawi MM, Zleik N, Kvrgic Z, et al. The rising incidence of gout and the increasing burden of comorbidities: a population-based study over 20 years. J Rheumatol 2018;45(4):574–579.
- FitzGerald JD, Dalbeth N, Mikuls T, et al. 2020 American College of Rheumatology guideline for the management of gout. Arthritis Care Res 2020;72(6):744–760.
- UpToDate. Management of gout.