Ailevi Akdeniz ateşi (FMF)
Ailevi Akdeniz ateşi (FMF), tekrarlayan ateş ve karın, göğüs ya da eklem ağrısı ataklarıyla giden, kalıtsal ve iltihaplı bir hastalıktır. Daha çok Akdeniz çevresindeki toplumlarda görülür; ülkemiz FMF'nin en sık görüldüğü yerlerden biridir. Türkiye'de yaklaşık bin kişiden birinde FMF vardır.
Hastalık genellikle çocuklukta başlar; hastaların çoğunda ilk atak 20 yaşından önce görülür. Ancak tanı bazen erişkin yaşa kadar gecikebilir.
Neden olur?
FMF, MEFV adlı gendeki değişikliklerden (mutasyonlardan) kaynaklanır. Bu gen, vücudun iltihap tepkisini dengeleyen bir proteini kodlar. Gen bozuk olduğunda iltihap tepkisi gereksiz yere başlar ve kendiliğinden durana kadar sürer; atakların nedeni budur.
Hastalık çekinik kalıtımla geçer: genellikle hem anneden hem babadan birer bozuk gen alındığında ortaya çıkar. Ülkemizde her beş kişiden biri bu genin taşıyıcısıdır; bu nedenle ailede FMF olan kişilerin kardeşleri ve çocukları da değerlendirilmelidir.
Belirtileri nelerdir?
FMF ataklar halinde seyreder. Ataklar genellikle 12 saat ile 3 gün sürer ve tedavi olmasa da kendiliğinden geçer. Ataklar arasında hasta tamamen sağlıklıdır.
- Ateş: Atakların çoğuna 38 derecenin üzerinde ateş eşlik eder.
- Karın ağrısı: En sık belirtidir. Karın zarının iltihabına bağlı şiddetli karın ağrısı olur ve apandisit ile karışabilir. Bu yüzden FMF hastalarının bir kısmı gereksiz yere apandisit ameliyatı olmuştur.
- Göğüs ağrısı: Akciğer zarının iltihabına bağlı, nefes alıp vermekle artan, genellikle tek taraflı göğüs ağrısı.
- Eklem ağrısı ve şişliği: Daha çok diz ve ayak bileği gibi büyük eklemlerde, genellikle tek eklemde ağrı, şişlik ve kızarıklık.
- Deri döküntüsü: Ayak bileği ve bacak ön yüzünde kızarık, sıcak, ağrılı döküntü (erizipel benzeri eritem).
- Kas ağrısı: Özellikle bacaklarda, uzun süre ayakta kalma veya egzersiz sonrası ortaya çıkan ağrılar.
Stres, yorgunluk, soğuk, adet dönemi, enfeksiyonlar ve ağır egzersiz atakları tetikleyebilir.
Nasıl teşhis edilir?
FMF tanısı öncelikle hastanın şikâyetlerine ve atakların özelliklerine dayanır. Atak sırasında kanda iltihap değerleri (CRP, sedimantasyon, beyaz kan hücreleri, fibrinojen) yükselir; ataklar arasında normale döner. Bu yüzden tahlillerin mümkünse atak sırasında yapılması önemlidir.
Genetik test (MEFV mutasyon analizi) tanıyı destekler, ancak tek başına tanı koydurmaz. Tipik atakları olan bazı hastalarda genetik testte tek mutasyon bulunabilir veya hiç bulunmayabilir; bu durum FMF olmadığı anlamına gelmez. Tersine, mutasyon taşıyıp hiç atak geçirmeyen kişiler de vardır. Tanıyı klinik bulguları ve genetik sonucu birlikte değerlendiren hekim koyar. Gerektiğinde kolşisin tedavisine yanıt da tanıya yardımcı olur.
Neden tedavi edilmeli? Amiloidoz riski
FMF'nin en önemli tehlikesi ataklar değil, amiloidozdur. Tedavi edilmeyen hastalarda, ataklar arasında da devam eden sessiz iltihap nedeniyle amiloid denilen bir protein vücutta, özellikle böbreklerde birikir. Başlangıçta idrarda protein kaçağı olur; zamanla böbrek yetmezliğine kadar ilerleyebilir.
Düzenli kolşisin tedavisi amiloidozun gelişmesini büyük ölçüde önler. Bu nedenle atakları seyrek olan hastalarda da tedavi kesilmemelidir.
Tedavisi
- Kolşisin: FMF tedavisinin temelidir ve ömür boyu, her gün düzenli olarak kullanılır. Atakların sıklığını ve şiddetini azaltır, çoğu hastada atakları tamamen durdurur ve amiloidozu önler. Doz, hastanın yaşına ve hastalığın seyrine göre hekim tarafından belirlenir.
- Yan etkiler: En sık yan etki ishal ve karın rahatsızlığıdır; dozun bölünerek alınması veya kısa süreli düzenlemeler genellikle yeterli olur. Böbrek ve karaciğer hastalığı olanlarda ve bazı ilaçlarla (örneğin bazı antibiyotikler, kolesterol ilaçları) birlikte kullanımda dikkat gerekir; başka bir hekime gittiğinizde kolşisin kullandığınızı mutlaka söyleyin.
- Kolşisine yanıt vermeyen hastalar: Yeterli doza rağmen atakları devam eden veya kolşisini tolere edemeyen hastalarda IL-1 inhibitörü biyolojik ilaçlar (anakinra, kanakinumab) kullanılabilir.
- Takip: Hastalar düzenli aralıklarla muayene edilir; kan tahlilleri ve idrarda protein ölçümü yapılır.
Gebelik ve emzirme
Kolşisin gebelikte ve emzirme döneminde güvenle kullanılabilir; gebelik düşünüldüğünde veya gebelik sırasında kesilmemelidir. Tedavinin bırakılması atakları artırabilir ve gebeliği olumsuz etkileyebilir. Gebelik planlayan hastaların bunu hekimleriyle konuşması önerilir.
FMF düzenli tedavi ve takiple kontrol altına alınabilen bir hastalıktır. Hastaların büyük çoğunluğu kolşisinle atak geçirmeden, normal bir hayat sürer.
Kaynaklar
- Ozen S, Sağ E, Oton T, et al. EULAR/PReS endorsed recommendations for the management of familial Mediterranean fever (FMF): 2024 update. Ann Rheum Dis 2025. doi:10.1016/j.ard.2025.01.028
- Ozen S, Demirkaya E, Erer B, et al. EULAR recommendations for the management of familial Mediterranean fever. Ann Rheum Dis 2016;75(4):644–651.